18 Ayurvedic home remedies
आयुर्वेद
आजच्या धकाधकीच्या जीवनात आपण त्वरित परिणाम देणाऱ्या रसायनात्मक औषधांकडे वळतो. पण त्याचे दुष्परिणाम नंतर भोगावे लागतात. अशा वेळी आयुर्वेदिक घरगुती उपाय हा पर्याय प्रभावी आणि सुरक्षित ठरतो. भारतीय आयुर्वेद म्हणजेच जगातील सर्व प्राचीन वैद्यकीय प्रणालींपैकी एक समजली जाते. आयुर्वेद हे “जीवनाचे विज्ञान” आहे आणि शरीर, मन, आत्मा आणि पर्यावरण यांच्यातील संतुलन आहे. या शास्त्रामध्ये रोग निवारणाच्या जोडीला रोगप्रतिकारशक्ती वाढवणे, शरीरशुद्धी आणि मानसिक स्वास्थ्य जपण्यावर जोर दिला जातो. आधुनिक जीवनशैली, वाढता ताणतणाव, चुकीच्या आहाराच्या सवयी आणि प्रदूषण यामुळे आपले आरोग्य दिवसेंदिवस बिघडत चालले. अशा परिस्थितीत आयुर्वेद ही प्राचीन भारतीय चिकित्सा प्रणाली आपल्याला नैसर्गिक, सुरक्षित आणि परिणामकारक उपाय देते. विशेषतः घरगुती उपायांमुळे आपण कोणताही साइड इफेक्ट न होता अनेक सामान्य आजारांवर नियंत्रण मिळवू शकतो.
आयुर्वेद हा भारतीय परंपरेचा एक अमूल्य ठेवा आहे. आजच्या घाईगडबडीच्या जीवनात जिथे रसायनयुक्त औषधांमुळे साइड इफेक्ट्स वाढले आहेत, तिथे आयुर्वेदिक घरगुती उपाय म्हणजे आरोग्याची नैसर्गिक दिशा आहे. यामध्ये घरात सहज उपलब्ध असलेले साहित्य वापरून अनेक आजारांवर उपाय करता येतात. आयुर्वेद म्हणजे जीवनशास्त्र. आता आपण आजच्या आधुनिक औषधांवर अवलंबून राहण्याऐवजी पुन्हा पारंपारिक आयुर्वेदाकडे वळत आहोत. आयुर्वेदामध्ये घरातल्या घरातल्या करता येतील असे उपाय अनेक आहेत. जे केवळ आजार बरे करत नाहीत तर शरीर आणि मन दोघांनाही बळकटी देतात.चला जाणून घेऊया विविध समस्या आणि त्यावरील घरगुती उपाय.
विविध समस्या आणि घरगुती उपाय
१. सर्दी-खोकला यावर घरगुती उपाय
उपाय १ – हळद दूध (Golden Milk)
एक कप गरम दूधात अर्धा चमचा हळद मिसळा.
झोपण्यापूर्वी नियमित घ्या.
उपाय २ – तुळस-अद्रक-काळी मिरी काढा
४-५ तुळशीची पाने, अर्धा इंच अद्रक, ४-५ काळी मिरी एका कप पाण्यात उकळा.
मध घालून गरम पाणी प्या. सामग्री:
आल्याचा रस – १ चमचा
मध – १ चमचा
हळद – चिमूटभर
उपाय:
दोन वेळा हे मिश्रण घ्या. हे घशाला उब देतं, सर्दी कमी करतं आणि खोकला थांबवतो.
इतर उपाय:
तुलसीचा काढा (तुळस, मिरी, सुंठ, गूळ)
वाफ घेणे – पाण्यात अजवाइन व हळद टाकून
फायदे:
श्वसन मार्ग स्वच्छ करतो
अँटी-वायरल गुण
सर्दी व खोकल्यावर लवकर आराम
२. अपचन, गॅस, पित्त यावर उपाय
उपाय १ – जिरे पाणी
अर्धा चमचा जिरे भाजून पूड करा. गरम पाण्यात मिसळून जेवणानंतर घ्या.
उपाय २ – हिंग-सैंधव लवण मिश्रण. चिमूटभर हिंग व सैंधव लवण गरम पाण्यात मिसळून घ्या.
सामग्री:
कोथिंबीर रस
लिंबाचा रस
जिरे
उपाय:
जेवणानंतर १ चमचा जिरे व कोथिंबीर रस घ्या. अॅसिडिटी आणि अपचन दोन्हीवर उपयोगी.
अधिक टिप्स:
रोज सकाळी कोमट पाण्यात लिंबू व मध घ्या
मुळा आणि टोमॅटोचा रस उपयुक्त
फायदे:
पाचनसंस्था सुधारते
गॅस व मळमळ कमी होते
आम्लपित्तावर परिणामकारक
३. त्वचारोग, पुरळ, खुजलीसाठी उपाय
उपाय १ – निंबोळीचा उकळ (Neem Bath). निंबोळीची पाने पाण्यात उकळून त्याने अंघोळ करा.
उपाय २ – हळद-संत्री उटण
सुकलेल्या संत्र्याच्या साली आणि हळद मिसळून चेहऱ्यावर लावा.
फायदे:
त्वचा बॅक्टेरियामुक्त होते
नितळ व स्वच्छ त्वचा
पुरळ व खरुज कमी होतात
४. केसगळती व टक्कल यावर उपाय
उपाय १ – आठवड्यातून दोनदा गरम भृंगराज तेल लावा.
१५ मिनिटे मालीश करून १ तासाने धुवा.
उपाय २ – आवळा रस
दैनंदिन सकाळी १० मि. ली. ताजा आवळा रस पिऊन घ्या.
फायदे:
केसांची मुळे मजबूत होतात.
केस गळती कमी होते.
केसांची नैसर्गिक वाढ होते.
५. थकवा, अशक्तपणा, कमकुवत प्रतिकारशक्ती यावर उपाय
उपाय १ – आश्वगंधा चूर्ण. १ चमचा आश्वगंधा चूर्ण गरम दुधात मिसळून रात्री घ्या.
उपाय २ – खजूर-दूध पेय
सकाळी २ खजूर गरम दुधात उकळवून प्या.
फायदे:
शरीराला ऊर्जा मिळते
मानसिक तणाव कमी होतो
झोप सुधारते
६. झोप न लागणे / निद्रानाश यावर उपाय
उपाय १ – जायफळ दूध
गरम दुधात चिमूटभर जायफळ पूड टाकून झोपण्यापूर्वी प्या.
उपाय २ – शतावरी चूर्ण
१ चमचा शतावरी चूर्ण दुधात घेणे उपयुक्त.
फायदे:
मेंदूला शांतता
झोपेची गुणवत्ता सुधारते
चिंता कमी होते
७. आम्लपित्त / ऍसिडिटीसाठी उपाय
उपाय १ – कोरफड रस (Aloe Vera Juice). सायंकाळी रिकाम्या पोटी १० मि. ली. कोरफड रस प्या.
उपाय २ – वेलची चहा
जेवणानंतर वेलचीयुक्त ग्रीन टी घ्या.
फायदे:
अन्नपचन सुधारते
जळजळ कमी होते
आतड्यांना थंडावा मिळतो. ८.त्वचाविकार व डाग सामग्री:
हळद
चंदन
गुलाबपाणी
उपाय:
ही पेस्ट करून चेहऱ्यावर लावा. १५ मिनिटांनी धुवा. डाग व पुरळ कमी होतात.
त्वचेचा तेज वाढवण्यासाठी:
रोज सकाळी कोमट पाण्यात हळद आणि लिंबाचा रस घेणे
९.सांधेदुखी व गुडघेदुखी
सामग्री:सुकट
सुंठ
हळद
तिळाचं तेल
उपाय:
या सर्व गोष्टी उकळवून त्याने सांध्यांवर मालिश करा. उष्णतेमुळे आराम मिळतो.
आहार सल्ला:
ताजं दूध, तूप, हळद – सांध्यांसाठी गुणकारी
१०.रक्तशुद्धी व शरीरशक्ती वाढवण्यासाठी
सामग्री:
गुळ
आंबट फळं (आवळा, संत्रं)
अडुळसा
उपाय:
दररोज आवळा रस किंवा आवळा पावडर मधात घेणे.
इतर टिप्स:
सकाळी उठल्यावर कोमट पाण्यात गूळ घालून प्या
अळशीचे बी एक दिवसाला एक चमचा घ्या. ७.वजन कमी करण्याचे घरगुती उपाय
सामग्री:
लिंबू, मध
दालचिनी पावडर
ग्रीन टी
रोज सकाळी लिंबू-मधाचे कोमट पाणी प्यावे.
फूड सल्ला:
तेलकट, मैद्याचे खाणे टाळा.
जास्तीत जास्त फळं आणि सूप घेऊ नये. ११.मधुमेह (डायबेटीस) यावर उपाय:
उपाय:
कडुनिंबाची पाने: दररोज सकाळी रिकाम्या पोटी ५-७ कडुनिंबाची पाने चावून खावी.
मेथी दाण्यांचे पाणी: रात्री एक चमचा मेथी दाणे पाण्यात भिजवून सकाळी ते पाणी प्या.
फायदे:
ब्लड शुगर नियंत्रणात राहते.
पचनसंस्था सुधारते.
१२. पाठीचा त्रास / सांधेदुखी यावर उपाय:
उपाय:
हळद + दुध: रोज रात्री गरम दुधात हळद घेणे.
गवताचे तेल / महानारायण तेल: पाठीवर सकाळ-संध्याकाळ तेल मालिश करणे.
फायदे:
सूज कमी होते
सांध्यांची लवचिकता वाढते
१३. अॅसिडिटी / आम्लपित्त यावर उपाय:
उपाय:
धने आणि साखरेची पूड: जेवणानंतर अर्धा चमचा धने आणि खडीसाखर घ्यावी.
लिंबूपाणी (साखरविरहित): रिकाम्या पोटी कोमट पाण्यात लिंबू पिळून प्यावे.
फायदे:
पित्तस्राव नियंत्रित होतो
पचन सुधारते
१४. अंगावर उठणारे फोड / फोडणी / घामोळे यावर उपाय:
उपाय:
चंदन आणि गुलाबजल: चंदन पावडरमध्ये गुलाबजल मिसळून पेस्ट बनवा आणि फोडांवर लावा.
तुळस-निंबोळीचा उकळ: या पाण्याने अंघोळ करावी.
फायदे:
त्वचेचा त्रास कमी होतो
उष्णता कमी होते
१५. हृदयविकार / उच्च रक्तदाब यावर उपाय:
उपाय:
लसणाचे सेवन: रोज सकाळी १-२ लसूण पाकळ्या खाणे.
अर्जुन छाल काढा: अर्जुन छाल पाण्यात उकळून काढा बनवून प्या.
फायदे:
रक्तदाब नियंत्रणात राहतो
हृदयाला बळकटी मिळते
१६. मासिक पाळीचे त्रास / अनियमित पाळी यावर उपाय:
उपाय:
अशोक छाल काढा: दररोज सकाळी एक कप.
गवती चहा आणि सौंफ: गरम चहा पाळीच्या काळात घ्या.
फायदे:
पोटदुखी व सूज कमी होते
पाळी नियमित होते
१७. डोकेदुखी / मायग्रेन यावर उपाय:
उपाय:
हिंगाचा लेप: कपाळावर हिंग पाण्यात मिसळून लेप लावा.
बाम किंवा निलगिरी तेल: कपाळावर व नाकाजवळ थोडं तेल लावा.
फायदे:
ताणमुक्ती
डोकेदुखी कमी होते
१८. लघवीचे त्रास / मूत्रदाह यावर उपाय:
उपाय:
गोखरू काढा: मूत्रमार्ग स्वच्छ ठेवण्यासाठी उपयुक्त.
दुधी भोपळ्याचा रस: १०-१५ मि.ली रोज सकाळी.
फायदे:
लघवीतील जळजळ कमी होते.
मूत्रसंस्थेला बळकटी मिळते.
आयुर्वेदिक जीवनशैली टिप्स
१).दिवसाची सुरुवात कोमट पाणी पिऊन करा.
२).दररोज योगासन व प्राणायाम करा.
३).वेळच्या वेळी अन्न घ्या – हलके व ताजे. ४).ऋतूनुसार आहारात बदल करा.
५). पुरेसे पाणी प्या.
६). रेग्युलर झोप आवश्यक. ७).आहार शुद्ध, हलका व सात्त्विक ठेवा
८).सकाळी लवकर उठा आणि योगाभ्यास करा.
वैद्यकीय सल्ला
सर्व उपाय वर वर्णन केलेले आहेत. कोणताही उपाय सुरू करण्यापूर्वी वैद्यकीय सल्ला घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. विशेषतः जर तुम्ही कोणत्येही औषधोपचार घेत आहात. हे उपाय कोणत्याही गंभीर आजाराच्या उपचाराचा पर्याय नाहीत.
गर्भवती महिलांनी वैद्यकीय सल्ल्यानेच उपाय करावेत.
सातत्याने व योग्य पद्धतीने वापर केल्यासच फायदा होतो. हे सर्व आयुर्वेदिक उपाय सहज घरात करता येतात आणि हे नैसर्गिक असून त्यांचे दुष्परिणाम अत्यंत कमी असतात. मात्र प्रत्येकाची प्रकृती वेगळी असल्यामुळे गंभीर समस्यांमध्ये तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
आयुर्वेदिक घरगुती उपाय केवळ त्रास कमी करण्यासाठी नसतात. तर ते जीवनशैली सुधारण्याचे साधन आहेत. आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात या उपायांचा समावेश करून घेऊन आपल्या जीवनात उर्जात्मक,निरोगी, तणावमुक्त जीवन जगू शकता.
नैसर्गिक उपचार आपल्या शरिराला स्वतःलाच बरे करण्याची ताकद देतात – म्हणूनच आयुर्वेद हे केवळ औषध नव्हे, तर आरोग्यपूर्ण जीवनाचा मार्ग आहे.आपल्या स्वयंपाकघरात असलेल्या नैसर्गिक घटकांमधूनच आपण आरोग्याचे रक्षण करू शकतो. आयुर्वेदिक घरगुती उपाय हे केवळ उपाय नाहीत तर जीवनशैली आहे. नियमित व योग्य पद्धतीने हे उपाय अवलंबल्यास अनेक सामान्य आजारांपासून आपण मुक्त राहू शकतो.आयुर्वेद म्हणजे आपल्या जीवनशैलीचा भाग. घरात उपलब्ध साधनांद्वारे सहज, सुरक्षित व नैसर्गिक पद्धतीने आरोग्य सुधारता येते. रसायनाशिवायही जीवन आरोग्यदायी असू शकतं – फक्त आपल्याला योग्य उपाय माहित असावेत. टिप्स:
वरील माहितीवरून कोणताही दावा केला नाही तरी कोणत्याही आजारासाठी वैद्यकीय तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
हे पण वाचा
१).पावसाळ्यात फिरण्यासारखी १० अप्रतिम ठिकाणं २).डिजिटल डिटॉक्स – नवा आरोग्य ट्रेंड
३).प्रधानमंत्री सूर्य घर मोफत वीज योजना महाराष्ट्र
४).आषाढी एकादशी वारी मराठी माहिती 2025
५).शेअर मार्केट मराठी माहिती 2025
Also visit here